به گزارش خبرنگار مهر، کاهش و محدودیت درآمدهای نفتی نقش تعیین کننده در بازار ارز ایران دارد، بررسی‌های نشان می‌دهد رشد ارزش افزوده بخش نفت در دوره اخیر ریاست همتی در بانک مرکزی، به طور میانگین منفی 14 درصد بوده است.
افزایش اخیر نرخ ارز در ایران بار دیگر توجه‌ها را به وضعیت منابع ارزی کشور و به‌ویژه درآمدهای نفتی جلب کرده است. نفت همچنان یکی از مهم‌ترین منابع تامین ارز و درآمد دولت به شمار می‌رود و هرگونه اختلال در تولید و صادرات آن می‌تواند بازار ارز در ایران را تحت تاثیر قرار دهد. به عبارت دیگر کاهش درآمدهای نفتی منجر به کاهش درآمدهای ارزی کشور شده و این موضوع به سرعت در بازار ارز منعکس شده و نرخ ارز افزایش خواهد یافت.
در افکار عمومی ایران مسيولیت مدیریت بازار ارز بر عهده بانک مرکزی است. با توجه به اینکه ورود منابع ارزی به کشور نقش تعیین‌کننده در مدیریت نرخ ارز دارد، فروش نفت و درآمدهای ارزی ناشی از آن نقش بسزایی در عملکرد بانک مرکزی دارد.
در این گزارش برای تخمین درآمدهای نفتی از آمار رشد ارزش افزوده بخش نفت و گاز استفاده شده است. بررسی روند فصلی رشد ارزش افزوده بخش نفت ، نشان می‌دهد که این بخش در دوره روسای مختلف بانک مرکزی فراز و فرودهای قابل‌توجهی را تجربه کرده است. به طبع در این فراز و فوردها درآمدهای ارزی کشو نیز به شدت تحت تاثیر قرار گرفته است. بر اساس آمار رسمی کمترین رشد بخش نفت در دوره ریاست عبدالناصر همتی بوده، به عبارت دیگر در دوره اخیر ریاست همتی رشد بخش نفت به طور میانگین منفی 14 درصد بوده است.
بهار نفتی سیف، خزان همتی
داده‌ها نشان می‌دهند که در دوره ولی‌الله سیف که در فاصله پاییز 1393 تا تابستان 1397 بوده، با وجود نوسانات رشد ارزش افزوده نفت، چند فصل رشدهای بالای 30 درصد و حتی رشد 48.29 درصدی در پاییز 1395 به ثبت رسیده است. دلیل اصلی این رشدهای قابل توجه در رفع تحریم‌ها و انعقاد توافق برجام در تابستان سال 1394 نهفته است.
در مقابل، دوره نخست ریاست عبدالناصر همتی که با خروج آمریکا از برجام و بازگشت تحریم‌ها همراه بود یکی از پایین‌ترین رشدهای به ثبت رسیده این بخش بوده است. در این دوره در اکثر فصل ها بخش نفت رشد منفی داشته، حتی نرخ رشد ارزش افزوده بخش نفت در تابستان 1398 به منفی 41.49 درصد رسیده است. بنابراین بخش عمده‌ای از نوسانات ارزی در سال‌های پس از خروج آمریکا از برجام به خصوص در سال 1399 را می‌توان به همین عامل نسبت داد. اینکه درآمدهای نفتی دولت به شدت کاهش پیدا کرده و در نتیجه منابع ارزی نزد بانک مرکزی نیز به مرور کمتر شده است.
در دوره‌های بعدی، وضعیت به‌تدریج بهبود پیدا می‌کند. در دوره ریاست علی صالح آبادی که در فاصله پاییز 1400 تا پاییز 1401 اتفاق افتاده رشد ارزش افزوده نفت همواره در محدوده ای مثبت و مطلوب قرار داشته است.
در دوره محمدرضا فرزین، هر 12 فصل مورد بررسی با رشد مثبت همراه بوده و این دوره از منظر استمرار رشد مثبت، مطلوب‌ترین عملکرد را در میان دوره‌های نمایش‌داده‌شده ثبت کرده است.
در نهایت نیز در دوره دوم ریاست همتی بر بانک مرکزی که از دی سال گذشته آغاز شده، مجددا رشد ارزش افزوده بخش نفتی به بازه منفی وارد شده است. به‌ویژه آنکه این شاخص در بهار امسال به منفی 26.36 درصد رسیده است. تا اینجای کار میانگین رشد بخش نفت در هر دو دوره‌ای که همتی سکان‌دار بانک مرکزی بوده، منفی بوده است. به عبارت دیگر عبدالناصر همتی نسبت به سایر روسای بانک مرکزی با محدودیت‌های بیشتری در حوزه درآمدهای نفتی و ارزی رو به رو بوده است.
تحریم‌ها و شوک‌های بیرونی؛ عامل فشار بر صادرات نفت
بخشی از این نوسانات را می‌توان در ارتباط با تحولات بیرونی بررسی کرد. بازگشت تحریم‌های نفتی آمریکا در سال 1397 و پایان معافیت خریداران نفت ایران، محدودیت جدی بر صادرات نفت کشور ایجاد کرد. این محدودیت‌ها نه‌تنها امکان فروش نفت را کاهش دادند، بلکه انتقال و دسترسی به درآمدهای حاصل از صادرات را نیز دشوارتر کردند.
در تحولات اخیر نیز جنگ 40 روزه و به‌دنبال آن محاصره دریایی، شرایط صادرات نفت ایران را با فشار بیشتری مواجه کرده‌اند. اختلال در مسیرهای حمل‌ونقل دریایی، محدودیت تردد نفتکش‌ها و دشوارتر شدن بارگیری و انتقال محموله‌ها، می‌توانند مستقیما بر حجم صادرات و جریان ورود ارز به کشور اثر بگذارند. افت فعالیت بخش نفت در ماه‌های اخیر نیز با این تصویر هم‌خوانی دارد.
اهمیت این تحولات برای بازار ارز روشن است؛ کاهش صادرات نفت یا دشوار شدن دسترسی به درآمدهای آن می‌تواند عرضه ارز را محدود کند و از این مسیر بر نرخ ارز فشار وارد آورد. بنابراین، به نظر می‌رسد بخشی از نوسانات ارزی اخیر را بتوان در کنار عوامل داخلی، با شوک‌های بیرونی واردشده به بخش نفت نیز توضیح داد.
البته رشد ارزش افزوده بخش نفت معادل مستقیم درآمد ارزی دولت نیست و قیمت جهانی نفت، میزان تخفیف در فروش و امکان دسترسی به منابع حاصل از صادرات نیز اهمیت دارند. از همین رو، نمی‌توان تمام نوسانات نرخ ارز را به تحولات نفتی نسبت داد؛ با این حال، داده‌ها نشان می‌دهند که محدودیت‌های صادراتی و شوک‌های بیرونی می‌توانند یکی از عوامل مهم فشار بر منابع ارزی کشور باشند.
