به گزارش خبرنگار خودرو تابناک، شاهین را باید یکی از مهمترین خودروهای تاریخ معاصر سایپا دانست؛ نه به این دلیل که بهترین محصول این شرکت بوده یا توانسته تمام وعدههای زمان معرفیاش را عملی کند، بلکه به این دلیل که برای نخستین بار بعد از سالها، سایپا محصولی را به بازار آورد که قرار بود نماینده یک نسل تازه باشد. پروژهای که ابتدا با نام رهام شناخته میشد، در سال 1397 معرفی شد و قرار بود با پلتفرم SP100، طراحی جدید و قوای محرکهای متفاوت، فاصله سایپا را از خودروهایی مانند پراید، تیبا و ساینا بیشتر کند. اما همانطور که بارها در صنعت خودرو ایران اتفاق افتاده، فاصله میان نمونه اولیه و خودرویی که سرانجام به دست مشتری رسید، قابل توجه بود. شاهین در مسیر رسیدن به خط تولید چند بار تغییر کرد؛ نامش عوض شد، موتور اولیه کنار گذاشته شد و در نهایت با پیشرانهای توربوشارژ به بازار آمد.
داستان شاهین از پروژه SP100 شروع میشود؛ پروژهای که سایپا آن را یکی از مهمترین برنامههای توسعه محصول خودش میدانست. هدف این بود که یک پلتفرم جدید طراحی شود و محصولات آینده سایپا بتوانند روی آن شکل بگیرند. سایپا این معماری را نخستین پلتفرم ایرانی خود معرفی کرد و اعلام کرد طراحی و توسعه آن در داخل انجام شده است. در عین حال، درباره ریشههای فنی آن نیز توضیح داده شد که معماری اولیه با الهام و توسعه گسترده یک پلتفرم متعلق به خانواده B تویوتا شکل گرفته است؛ بنابراین شاهین را میتوان محصولی با معماری توسعهیافته داخلی دانست، اما نه خودرویی که تمام فناوریهای پایه آن از صفر و بدون استفاده از تجربیات معماریهای خارجی خلق شده باشد. همین نکته درباره شاهین اهمیت زیادی دارد، چون یکی از اصلیترین ادعاهای پروژه، عبور سایپا از پلتفرمهای قدیمی و ورود به نسل جدید توسعه محصول بود.
نمونه اولیه خودرو در سال 1397 با نام رهام معرفی شد. در آن زمان قرار بود قوای محرکه متفاوتی برای آن در نظر گرفته شود و مشخصات فنی اعلامشده با محصول نهایی تفاوت داشت. اما در فاصله معرفی تا تولید انبوه، شرایط تغییر کرد. تحریمها، مشکلات تامین قطعات و محدودیت همکاریهای خارجی باعث شدند سایپا مجبور شود بخشی از برنامه فنی خودرو را تغییر دهد. نتیجه این تغییرات، کنار گذاشته شدن موتور تنفس طبیعی اولیه و استفاده از موتور M15TC توربوشارژ بود. نام رهام نیز در سال 1399 به شاهین تغییر کرد و تولید انبوه خودرو از اواخر همان سال آغاز شد.
انتخاب نام شاهین نیز بیدلیل نبود. سایپا بعد از سالها استفاده از نامهایی مانند پراید، تیبا، ساینا و کوییک، میخواست محصول جدید را در ذهن مشتری متفاوت کند. شاهین نامی بود که قرار بود تصویری از سرعت، قدرت و ارتفاع ایجاد کند؛ ویژگیهایی که البته بیشتر در زبان تبلیغات قابل مشاهده بودند تا مشخصات فنی خودرو. با این حال، نامگذاری توانست خودرو را از خانواده محصولات قبلی سایپا جدا کند و شاهین خیلی زود به عنوان یک محصول مستقل شناخته شد.
از نظر ابعاد، شاهین به شکل محسوسی بزرگتر از تیبا و ساینا است. طول خودرو حدود 4.45 متر، عرض آن حدود 1.77 متر و فاصله محوری آن 2.65 متر است. همین فاصله محوری باعث شده شاهین در فضای کابین، بهخصوص در ردیف عقب، شرایط مناسبتری نسبت به سدانهای کوچکتر سایپا داشته باشد. صندوق عقب نیز حدود 420 لیتر ظرفیت دارد که برای یک سدان خانوادگی عدد قابل قبولی است. وزن خودرو بسته به نسخه و تجهیزات حدود 1.28 تن یا بیشتر است و همین افزایش وزن یکی از عواملی است که در ارزیابی عملکرد موتور باید در نظر گرفته شود.
طراحی ظاهری شاهین یکی از نقاط قوت پروژه بود. برخلاف تیبا و ساینا که ارتباط خانوادگی آنها با محصولات قدیمی سایپا کاملا آشکار بود، شاهین از ابتدا تلاش کرد چهرهای مستقل داشته باشد. چراغهای جلو، جلوپنجره، حجم گلگیرها و فرم قسمت عقب خودرو باعث شدند شاهین در زمان ورود به بازار، مدرنتر از بخش قابل توجهی از محصولات داخلی به نظر برسد. طراحی بدنه البته کاملا بینقص نبود و هماهنگی بعضی خطوط در قسمت عقب محل بحث بود، اما در مجموع سایپا توانست محصولی بسازد که در خیابان بهسادگی با تیبا یا ساینا اشتباه گرفته نشود.
داخل کابین نیز نسبت به محصولات قبلی سایپا یک جهش محسوب میشد. داشبورد طراحی جدیدی داشت، نمایشگر مرکزی در بخش میانی قرار گرفته بود و فرمان و صفحه کیلومتر نیز از زبان طراحی متفاوتی استفاده میکردند. در برخی نسخهها امکاناتی مانند ورود بدون کلید، استارت دکمهای، نمایشگر هفت اینچی، دوربین عقب، سنسور پارک عقب، کنترل فشار باد تایرها، تهویه اتوماتیک و گرمکن آینهها ارايه شد. این تجهیزات باعث شدند شاهین از نظر حس اولیه کابین، چند پله بالاتر از تیبا و ساینا قرار بگیرد.
اما داستان واقعی شاهین زیر کاپوت شروع میشود؛ جایی که یکی از بحثبرانگیزترین تصمیمهای سایپا گرفته شد. موتور M15TC در واقع نسخه توربوشارژ موتور M15 بود؛ همان خانوادهای که ریشه آن را در تیبا و ساینا میشناسیم. حجم موتور 1.5 لیتر است و به لطف توربوشارژر میتواند حدود 110 اسببخار قدرت و 178 نیوتنمتر گشتاور تولید کند. این اعداد در مقایسه با موتور تنفس طبیعی M15 افزایش قابل توجهی در گشتاور ایجاد میکنند، اما برای خودرویی با وزن بیش از 1.2 تن همچنان نمیتوان شاهین را خودرویی سریع دانست.
نقطه جذاب موتور M15TC گشتاور آن است. 178 نیوتنمتر برای یک موتور 1.5 لیتری عدد مناسبی است و باعث میشود شاهین در رانندگی شهری، بهخصوص هنگام شتابگیری از سرعتهای پایین و میانی، نسبت به تیبا و ساینا حس بسیار بهتری داشته باشد. توربو کمک میکند خودرو در شرایطی که موتورهای تنفس طبیعی کوچک معمولا نیاز به افزایش دور موتور دارند، زودتر واکنش نشان دهد. اما همین توربو بودن یک طرف دیگر ماجرا را هم دارد؛ موتور نسبت به کیفیت روغن، سیستم خنککاری و نحوه استفاده حساستر میشود و راننده نمیتواند با آن دقیقا مانند یک موتور تنفس طبیعی قدیمی رفتار کند.
شاهین در نسخه اولیه با گیربکس پنجسرعته دستی عرضه شد. ترکیب این گیربکس با موتور M15TC از نظر شتابگیری روزمره قابل قبول است، اما ضرایب دنده و وزن خودرو باعث میشوند شاهین هیچوقت حس یک خودروی اسپرت را ایجاد نکند. شتاب اعلامشده برای نسخه دستی در محدوده حدود 13 ثانیه قرار میگیرد و حداکثر سرعت نیز حدود 190 کیلومتر بر ساعت اعلام شده است. این اعداد به خوبی نشان میدهند که شاهین بیشتر یک سدان خانوادگی توربو است تا خودرویی برای شتابگیری و رانندگی هیجانی.
رفتار شاسی شاهین، اما یکی از بخشهایی است که ارزش توجه بیشتری دارد. سیستم تعلیق جلو از نوع مکفرسون و در عقب از نوع تیر پیچشی نیمهمستقل است؛ معماریای کاملا متعارف برای یک سدان دیفرانسیل جلو در این کلاس. این ترکیب پیچیدگی زیادی ندارد و از نظر تعمیر و نگهداری نیز منطقی است. در استفاده شهری، شاهین سواری نسبتا قابل قبولی دارد و ارتفاع خودرو و تنظیم سیستم تعلیق باعث میشود عبور از دستاندازها برایش چندان دشوار نباشد. اما در سرعتهای بالا، وزن و تنظیمات اقتصادی شاسی اجازه نمیدهند شاهین به یک خودروی دقیق و اسپرت تبدیل شود.
فرمان شاهین در نسخههای جدیدتر نیز به سمت استفاده از سیستم برقی رفت و همین موضوع حس رانندگی را نسبت به محصولات قدیمیتر سایپا تغییر داد. فرمان در سرعتهای پایین سبکتر است و در سرعتهای بالاتر وزن بیشتری پیدا میکند، هرچند هنوز نمیتوان از آن انتظار دقت فرمان خودروهای اروپایی یا ژاپنی را داشت. در واقع شاهین در این بخش هم تلاش میکند تعادل میان راحتی و هزینه تولید را حفظ کند.
از نظر ترمز و ایمنی، شاهین نسبت به نسل قبلی محصولات سایپا پیشرفت قابل توجهی داشت. سیستم ABS، توزیع الکترونیکی نیروی ترمز و کمک ترمز در کنار دو کیسه هوا در نسخههای اولیه قرار گرفتند و در نسخههای جدیدتر تجهیزات کنترل پایداری و کنترل کشش نیز اهمیت بیشتری پیدا کردند. نسخههای اتوماتیک با مجموعهای از سامانههای ESC، TCS، HSA، ABS، EBD و BAS عرضه شدند. این موضوع شاهین را از نظر فناوری ایمنی یک قدم جلوتر از خودروهای قدیمی سایپا قرار میدهد، هرچند تعداد کیسههای هوا و سطح کلی ایمنی آن هنوز با بسیاری از خودروهای جدید بازار جهانی فاصله دارد.
اما بزرگترین سوال درباره شاهین این بود که آیا این خودرو واقعا همان محصولی است که سایپا در زمان معرفی رهام وعده داده بود؟ پاسخ کوتاه، خیر است. خودرو در مسیر رسیدن به تولید تغییرات مهمی را تجربه کرد. موتور اولیه کنار رفت، تجهیزات تغییر کردند و بخشی از مشخصات وعده دادهشده در نمونه اولیه دیگر در محصول نهایی دیده نشد. این اتفاق الزاما شکست نیست؛ شرایط صنعت خودرو ایران در آن سالها به اندازهای پیچیده بود که ادامه دادن پروژه بدون تغییر تقریبا غیرممکن به نظر میرسید. اما برای مشتری، نتیجه این شد که شاهین نهایی با چیزی که در زمان معرفی تصور میکرد، فاصله داشت.
شاهین پلاس؛ تلاش سایپا برای کامل کردن پروژه
سایپا بعدها تلاش کرد با معرفی شاهین پلاس بخشی از این فاصله را جبران کند. مهمترین تغییر شاهین پلاس زیر کاپوت اتفاق افتاد؛ جایی که موتور ME16 جایگزین M15TC شد. این موتور 1.6 لیتری تنفس طبیعی با ساختار 16 سوپاپ، حدود 115 اسببخار قدرت و 147 نیوتنمتر گشتاور تولید میکند و از نظر معماری به خانواده موتورهای PSA نزدیک است. این انتخاب از یک جهت باعث میشود شاهین پلاس دیگر به موتور قدیمیتر M15TC وابسته نباشد، اما از طرف دیگر، حذف توربو باعث شده گشتاور آن نسبت به نسخه توربوشارژ کاهش پیدا کند.
این تغییر از نظر فنی جالب است. شاهین معمولی با موتور توربو روی کاغذ گشتاور بیشتری دارد، اما موتور تنفس طبیعی ME16 ساختار سادهتر و از نظر حرارتی کمفشارتر دارد. برای خودرویی که قرار است سالها در شرایط آبوهوایی و سوختی متفاوت ایران کار کند، این میتواند یک مزیت باشد. در مقابل، رانندهای که از شاهین توربو پیاده شود و پشت فرمان شاهین پلاس بنشیند، احتمالا در دورهای پایین تفاوت گشتاور را احساس خواهد کرد.
شاهین پلاس همچنین از نظر طراحی داخلی و امکانات تلاش کرد فاصله خود را با نسخه اولیه بیشتر کند. داشبورد و برخی جزيیات کابین تغییر کردند و سطح تجهیزات افزایش یافت. این خودرو نشان میدهد سایپا هنوز شاهین را به عنوان مهمترین پروژه سدان خودش میبیند و قصد ندارد آن را صرفا یک محصول مقطعی بداند.
شاهین از نظر جایگاه تاریخی نیز اهمیت زیادی دارد. سایپا سالها با پراید شناخته میشد؛ خودرویی که اگرچه از نظر اقتصادی موفق بود، اما از نظر فناوری و معماری بهشدت قدیمی شده بود. تیبا و ساینا تلاش کردند این فاصله را کاهش دهند، اما همچنان بخش زیادی از ریشه فنی آنها به همان نسل قدیمی برمیگشت. شاهین نخستین پروژهای بود که سایپا تلاش کرد با آن این تصویر را تغییر دهد. پلتفرم SP100، طراحی جدید، موتور توربو، کابین تازه و تجهیزات بیشتر، همه قطعات همین پازل بودند.
مشکل اینجا بود که شاهین در بازاری متولد شد که مشتری دیگر با تغییر چراغ و داشبورد قانع نمیشد. خودروهای چینی در همان سالها با موتورهای توربو، گیربکسهای اتوماتیک، نمایشگرهای بزرگ، سیستمهای کمکراننده و امکانات رفاهی متعدد وارد بازار ایران شدند؛ بنابراین شاهین مجبور بود نه فقط با پراید و تیبا، بلکه با نسل جدید خودروهای چینی نیز رقابت کند. اینجا نقاط ضعفش بیشتر دیده شدند؛ کیفیت بعضی متریال داخلی، صدای موتور، عملکرد گیربکس و محدودیت تجهیزات در نسخههای ابتدایی باعث شدند فاصله آن با رقبای خارجی همچنان محسوس باشد.
با این حال، شاهین یک تفاوت مهم با بسیاری از خودروهای قبلی سایپا دارد؛ این خودرو مسیر توسعه یک خانواده جدید را باز کرد. پلتفرم SP100 فقط برای یک سدان طراحی نشده بود و نسخه کراساوور آن با نام آریا نیز توسعه پیدا کرد. این موضوع نشان میدهد سایپا از ابتدا قصد داشت شاهین را به عنوان پایهای برای محصولات آینده استفاده کند.
شاهین بنابراین نه یک شکست است و نه آن موفقیتی که تبلیغات اولیه وعده میدادند. این خودرو بیشتر تصویری واقعی از وضعیت صنعت خودروی ایران در یک دوره دشوار است؛ خودروسازی که میخواهد پلتفرم جدید توسعه دهد، اما مجبور است از معماریهای خارجی الهام بگیرد؛ میخواهد موتور جدید داشته باشد، اما در نهایت موتور قدیمی خودش را توربو میکند؛ میخواهد خودروی مدرن تولید کند، اما با محدودیت شدید زنجیره تامین و فناوری مواجه است.
اگر پراید نماد دوران مونتاژ و تولید اقتصادی سایپا بود، تیبا نماد تلاش برای عبور از آن دوران و شاهین نماد تلاش برای ورود به مرحله بعد است. شاهین شاید هنوز به خودرویی در حد استانداردهای جهانی تبدیل نشده باشد، اما از نظر مسیر توسعه محصول، فاصله قابل توجهی با گذشته دارد. همین نکته باعث میشود وقتی از تاریخ خودروهای ایرانی حرف میزنیم، نتوانیم شاهین را نادیده بگیریم.
شاهین خودرویی است که بیشتر از آنکه داستان یک محصول کامل باشد، داستان یک تلاش است؛ تلاش سایپا برای اینکه بعد از چند دهه تولید خودروهای قدیمی، بالاخره صاحب معماری و زبان طراحی تازهای شود. مسیر این پروژه هنوز تمام نشده و شاهین پلاس نشان میدهد سایپا همچنان در حال اصلاح آن است. شاید ارزش واقعی شاهین هم دقیقا همین باشد؛ خودرویی که به جای اینکه پایان مسیر باشد، آغاز دورهای تازه برای سایپا شد.
