به گزارش خبرآنلاین، اقتصاد ایران در سال 1405 همزمان دو رکورد نگران‌کننده را تجربه می‌کند: تورم در سطوحی کم‌سابقه قرار گرفته و رشد اقتصادی به محدوده‌ای منفی رسیده است. این ترکیب، اقتصاد را در وضعیت رکود تورمی قرار داده؛ وضعیتی که در آن از یک سو قدرت خرید خانوارها تحت فشار افزایش قیمت‌هاست و از سوی دیگر، کاهش تولید و فعالیت اقتصادی چشم‌انداز اشتغال و سرمایه‌گذاری را تضعیف می‌کند.
اما برای درک ابعاد وضعیت فعلی، مقایسه آن با یک سال یا یک دولت کافی نیست. تاریخ اقتصاد ایران نشان می‌دهد کشور پیش از این نیز دوره‌هایی از جنگ، انقلاب، تحریم، رکود و تورم را پشت سر گذاشته است. آنچه شرایط امروز را متمایز می‌کند، همزمانی افت شدید رشد اقتصادی با تورمی است که حتی در سخت‌ترین سال‌های جنگ و انقلاب نیز با چنین شدتی ثبت نشده بود.
نگاهی به عملکرد اقتصاد ایران از دهه 40 تا امروز، مسیر متفاوتی را نشان می‌دهد؛ از دهه‌ای که رشد اقتصادی دو رقمی و تورم تک‌رقمی بود، تا دهه 50 که با پنج سال رشد منفی متوالی پایان یافت، دهه 60 که جنگ هشت‌ساله اقتصاد را تحت فشار قرار داد، دهه 70 که شوک‌های تعدیلی تورم را به مرز 50 درصد رساند و در نهایت دهه‌های 90 و 1400 که تحریم، بی‌ثباتی و تورم مزمن به ویژگی اصلی اقتصاد تبدیل شد.
1405؛ همزمانی کم‌سابقه تورم بالا و رشد منفی
اقتصاد ایران در سال 1405 در شرایطی قرار گرفته که ترکیب دو شاخص اصلی آن، تصویر کم‌سابقه‌ای از وضعیت اقتصادی کشور ارايه می‌دهد. تا پایان شهریورماه، نرخ تورم سالانه به 73.6 درصد و تورم نقطه‌به‌نقطه به 89.8 درصد رسیده است. در همین حال، مرکز آمار ایران رشد اقتصادی در سه ماهه نخست سال را منفی 10.1 درصد اعلام کرده است.
به بیان دیگر، اقتصاد ایران از یک سو با افزایش بسیار شدید سطح عمومی قیمت‌ها و کاهش قدرت خرید مواجه است و از سوی دیگر، حجم فعالیت اقتصادی نیز به شکل محسوسی کاهش یافته است. این همان ترکیبی است که در ادبیات اقتصادی از آن با عنوان «رکود تورمی» یاد می‌شود.
البته اهمیت وضعیت فعلی زمانی روشن‌تر می‌شود که ارقام 1405 با دوره‌های سخت اقتصادی در دهه‌های گذشته مقایسه شود. در سال‌های نخست انقلاب و جنگ نیز اقتصاد ایران رشدهای منفی بسیار شدیدی را تجربه کرد، اما تورم در آن دوره به مراتب پایین‌تر از سطح فعلی بود.
حتی بزرگ‌ترین رکودهای پس از انقلاب، تورم امروز را نداشتند
سال 1359 یکی از سخت‌ترین سال‌های تاریخ اقتصادی ایران بود. اقتصاد در آن سال، همزمان با آغاز جنگ ایران و عراق، با رشد منفی 21.6 درصدی مواجه شد؛ رقمی که همچنان یکی از شدیدترین افت‌های ثبت‌شده در اقتصاد ایران است.
دو سال پیش از آن نیز اقتصاد در سال 1357، همزمان با تحولات منتهی به انقلاب، 12.8 درصد کوچک شده بود. در سال 1358 نیز رشد اقتصادی منفی 12 درصد ثبت شد و در سال 1360، اقتصاد با رشد منفی 5.7 درصدی مواجه بود.
در مجموع، اقتصاد ایران از سال 1356 تا 1360 پنج سال متوالی رشد منفی را تجربه کرد؛ دوره‌ای که یکی از طولانی‌ترین دوره‌های رکود در تاریخ اقتصادی کشور به شمار می‌رود.
با این حال، تفاوت مهم این دوره با وضعیت امروز در نرخ تورم بود. تورم در سال 1357 حدود 10 درصد، در سال 1358 حدود 11.1 درصد و در سال 1359 حدود 23.5 درصد بود. بنابراین حتی در سالی که اقتصاد ایران یکی از شدیدترین سقوط‌های خود را تجربه کرد، نرخ تورم با سطوح فعلی فاصله بسیار زیادی داشت.
این تفاوت، یکی از مهم‌ترین وجوه تمایز شرایط فعلی اقتصاد ایران با بحران‌های اقتصادی سال‌های نخست انقلاب و جنگ است: امروز نه‌تنها رشد اقتصادی به محدوده منفی بازگشته، بلکه تورم نیز در سطوحی بسیار بالاتر قرار دارد.
دهه 40؛ دوره رشد بالا و تورم پایین
دهه 40 را می‌توان متفاوت‌ترین دوره اقتصاد ایران از نظر ترکیب رشد و تورم دانست. رشد اقتصادی در این دهه برای چند سال متوالی در سطوح بالا قرار داشت؛ به‌طوری که در سال 1340 به 10.4 درصد رسید و در سال‌های 1344 تا 1349 عمدتا دو رقمی بود.
رشد اقتصادی در سال‌های 1344، 1345، 1346، 1347 و 1348 به ترتیب 17، 11.5، 11.3، 14.4 و 15.5 درصد ثبت شد. در مقابل، تورم در این دوره بسیار پایین بود. بالاترین نرخ تورم دهه، حدود 4.5 درصد در سال 1343 بود و در سال‌های 1341، 1344، 1345 و 1346 تورم کمتر از یک درصد ثبت شد.
در مجموع، میانگین رشد اقتصادی دهه 40 حدود 11.4 درصد و میانگین تورم حدود 1.6 درصد بود؛ ترکیبی که این دهه را به یکی از متفاوت‌ترین دوره‌های اقتصاد ایران تبدیل کرد.
دهه 50؛ پایان رشد شتابان و آغاز بی‌ثباتی
در ابتدای دهه 50، رشد اقتصادی همچنان بالا بود و در سال‌های 1350 و 1351 به 13.7 درصد رسید. اما از سال 1352 روند رشد نزولی شد و نرخ رشد در سال‌های 1352، 1353 و 1354 به ترتیب به 7.4، 5.8 و منفی 0.3 درصد کاهش یافت.
رشد در سال 1355 دوباره به 18.3 درصد رسید، اما این بهبود پایدار نماند و از سال 1356 اقتصاد وارد دوره‌ای از افت شدید شد. در ادامه، تحولات سیاسی و سپس جنگ نیز رکود اقتصاد را عمیق‌تر کرد.
همزمان، تورم نیز روندی صعودی پیدا کرد. نرخ تورم از 5.5 درصد در سال 1350 به 11.2 درصد در سال 1352 و 15.5 درصد در سال 1353 رسید و در سال 1356 به 25.1 درصد افزایش یافت.
در مجموع، میانگین رشد اقتصادی دهه 50 حدود 1 درصد و میانگین تورم حدود 13.5 درصد بود؛ یعنی در مقایسه با دهه 40، رشد به‌شدت کاهش یافت و تورم نیز وارد سطوح بالاتری شد.
دهه 60؛ اقتصاد زیر سایه جنگ
دهه 60 با رکود ناشی از جنگ آغاز شد. اقتصاد در سال 1360 با رشد منفی 5.7 درصد مواجه شد، اما در دو سال بعد جهش قابل توجهی را تجربه کرد؛ رشد اقتصادی در سال‌های 1361 و 1362 به ترتیب به 23.2 و 11.1 درصد رسید.
در ادامه دهه، رشد بار دیگر تحت تاثیر جنگ و محدودیت‌های اقتصادی نوسان کرد و در سال‌های 1363، 1365، 1366 و 1367 منفی شد. با این حال، اقتصاد در پایان دهه و پس از پایان جنگ دوباره به مسیر رشد بازگشت.
در حوزه تورم نیز نرخ تورم در سال 1367 به 28.9 درصد رسید که بالاترین رقم این دهه بود، در حالی که پایین‌ترین نرخ تورم دهه حدود 6.9 درصد در سال 1364 ثبت شد.
میانگین رشد اقتصادی دهه 60 حدود 2.7 درصد و میانگین تورم حدود 18.1 درصد بود؛ اقتصادی که رشد آن به‌شدت تحت تاثیر جنگ قرار داشت، اما تورم آن همچنان فاصله زیادی با سطوح ثبت‌شده در دهه‌های اخیر داشت.
دهه 70؛ رشد بالاتر در کنار تورم سنگین
اقتصاد ایران در دهه 70 پس از پایان جنگ وارد دوره‌ای از بازسازی و تغییر سیاست‌های اقتصادی شد. رشد اقتصادی در ابتدای دهه بهبود یافت، اما اجرای سیاست‌های تعدیل و افزایش نرخ ارز، تورم را به‌شدت بالا برد.
رشد اقتصادی در سال‌های 1371 و 1372 به ترتیب 3.3 و منفی 1.5 درصد بود و در سال‌های بعد دوباره بهبود یافت. اوج تورم این دهه در سال 1374 رخ داد؛ زمانی که نرخ تورم به 49.4 درصد رسید؛ رقمی که تا سال‌ها بالاترین تورم ثبت‌شده پس از انقلاب باقی ماند.
پس از تغییر سیاست‌های اقتصادی، رشد نیز بهبود پیدا کرد و در سال 1375 به 6.4 درصد رسید. در مجموع، دهه 70 با میانگین 5.3 درصد رشد اقتصادی و حدود 24.4 درصد تورم سپری شد.
بنابراین اقتصاد در این دهه توانست نسبت به دهه 60 رشد بالاتری را تجربه کند، اما در مقابل، تورم به یکی از مسايل پایدار اقتصاد تبدیل شد.
دهه 80؛ دوره‌ای نسبتا باثبات
دهه 80 از نظر ترکیب رشد و تورم، یکی از باثبات‌ترین دوره‌های اقتصاد ایران پس از انقلاب بود. رشد اقتصادی در سال‌های 1381 و 1382 به ترتیب 8.1 و 8.6 درصد رسید و در سال 1386 نیز رشد 8.2 درصدی ثبت شد.
با این حال، در سال‌های پایانی دهه رشد کاهش یافت و در سال‌های 1387 و 1388 به ترتیب به 0.3 و یک درصد رسید.
تورم نیز در بیشتر سال‌های این دهه زیر 20 درصد باقی ماند و بالاترین نرخ، 25.4 درصد در سال 1387 بود.
در مجموع، میانگین رشد اقتصادی دهه 80 حدود 5.3 درصد و میانگین تورم حدود 14.7 درصد بود؛ ترکیبی که در مقایسه با دهه 70 و به‌ویژه دهه 90، از ثبات بیشتری برخوردار بود.
دهه 90؛ تحریم، رکود و بازگشت تورم بالا
در دهه 90، تحریم‌های اقتصادی و شوک‌های ارزی به متغیرهای تعیین‌کننده اقتصاد ایران تبدیل شدند. اقتصاد در این دهه چند دوره رشد منفی را تجربه کرد و پس از توافق هسته‌ای، رشد اقتصادی در سال 1395 به 8.8 درصد رسید.
این رشد اما پایدار نماند و پس از خروج آمریکا از برجام، اقتصاد در سال‌های 1397 و 1398 بار دیگر وارد رکود شد. همزمان، تورم نیز از نیمه دوم دهه روندی صعودی پیدا کرد و در سال‌های 1398 و 1399 از 40 درصد عبور کرد.
در مجموع، میانگین رشد اقتصادی دهه 90 تنها حدود 1.1 درصد بود، در حالی که میانگین تورم به حدود 25.2 درصد رسید. به این ترتیب، دهه 90 از نظر رشد اقتصادی یکی از ضعیف‌ترین دوره‌های پس از انقلاب بود و همزمان، اقتصاد وارد دوره‌ای طولانی‌تر از تورم بالا و بی‌ثباتی ارزی شد.
دهه 1400؛ عصر اوج گیری بحران‌های کم سابقه
دهه 1400 برخلاف دهه‌های قبل یک دوره یکدست نیست و می‌توان آن را به سه مرحله تقسیم کرد: بازگشت رشد در سال‌های 1400 تا 1403، کاهش محسوس شتاب رشد در 1404 و تشدید همزمان رکود و تورم در 1405.
1400 تا 1403؛ بازگشت رشد بدون مهار پایدار تورم
اقتصاد ایران پس از دو سال رشد منفی در پایان دهه 90، در چهار سال نخست دهه 1400 به مسیر رشد بازگشت. رشد اقتصادی در سال‌های 1400، 1401، 1402 و 1403 به ترتیب 4.1، 4.4، 5.3 و 3.7 درصد اعلام شد. بنابراین میانگین رشد اقتصادی این چهار سال حدود 4.4 درصد بود.
با این حال، افزایش تولید با کاهش پایدار تورم همراه نشد. نرخ تورم در سال 1401 به 53.1 درصد رسید و تورم همچنان در سطوح بالا باقی ماند. به این ترتیب، اقتصاد در نیمه نخست دهه توانست رشد مثبت را حفظ کند، اما مسيله تورم مزمن همچنان پابرجا ماند.
سال 1404 نقطه تغییر مسیر در عملکرد اقتصادی دهه 1400 بود. بر اساس برآورد بانک مرکزی، رشد اقتصادی این سال منفی 2.8 درصد اعلام شده است. به این ترتیب، فاصله قابل توجهی میان عملکرد 1404 و چهار سال نخست دهه شکل گرفت و روند رشد وارد مرحله‌ای متفاوت شد.
در سال 1405 این روند به شکل شدیدتری نمایان شد. مرکز آمار ایران رشد اقتصادی سه‌ماهه نخست سال را منفی 10.1 درصد اعلام کرده است. همزمان، نرخ تورم سالانه در پایان شهریور به 73.6 درصد و تورم نقطه‌به‌نقطه به 89.8 درصد رسیده است.
بنابراین، 1405 را نمی‌توان صرفا ادامه روند سال‌های ابتدایی دهه دانست. اقتصاد در چهار سال نخست دهه با وجود تورم بالا، رشد مثبت داشت؛ در 1404 رشد به محدوده منفی بازگشت و در بهار 1405، همزمان با تشدید تورم، رشد اقتصادی به محدوده منفی دو رقمی رسید.
تغییر تدریجی ترکیب رشد و تورم
قرار دادن دهه‌ها در کنار یکدیگر، مسیر کلی اقتصاد ایران را روشن‌تر می‌کند. دهه 40 با میانگین 11.4 درصد رشد اقتصادی و 1.6 درصد تورم، دهه 50 با حدود یک درصد رشد و 13.5 درصد تورم، دهه 60 با 2.7 درصد رشد و 18.1 درصد تورم، دهه 70 با 5.3 درصد رشد و 24.4 درصد تورم، دهه 80 با 5.3 درصد رشد و 14.7 درصد تورم و دهه 90 با تنها 1.1 درصد رشد و 25.2 درصد تورم سپری شده‌اند.
این ارقام نشان می‌دهند که اقتصاد ایران از دوره‌ای با رشد بالا و تورم پایین در دهه 40، به تدریج وارد دوره‌هایی با رشد پایین‌تر و تورم بالاتر شده است. البته این مسیر خطی نبوده و دهه 80 نمونه‌ای از بازگشت موقت به ترکیب نسبتا مناسب رشد و تورم است.
در دهه 1400 نیز این روند ابتدا با بازگشت رشد مثبت متوقف شد، اما از 1404 تغییر کرد و در 1405 به ترکیبی کم‌سابقه رسید: رشد اقتصادی منفی 10.1 درصدی در کنار تورم سالانه 73.6 درصدی.
مقایسه دهه‌های گذشته نشان می‌دهد ایران پیش از این نیز رکودهای عمیق و تورم‌های بالا را تجربه کرده است، اما قرار گرفتن این دو شاخص در چنین سطوحی به‌طور همزمان، 1405 را به شدیدترین نمونه‌های رکود تورمی در چند دهه اخیر تبدیل کرده است.
223229
